ASRock erkent probleem met AM5-moederborden en Ryzen 9000-serie

Wat er misgaat

Het bord zet te veel spanning op de SoC-lijn.

Bij een deel van de AM5-borden van ASRock loopt het voltage op de SoC-lijn hoger op dan AMD voorschrijft. Die lijn voedt onder andere de geheugencontroller, en daar is de marge klein.

In het slechtste geval leidt dat tot een processor die na verloop van tijd instabiel wordt of helemaal uitvalt. Het gebeurt niet van de ene op de andere dag; het is een sluipend probleem dat zich pas na weken of maanden laat zien.

AMD schrijft voor deze processors een maximum van 1,3 volt voor op die lijn. Bij de getroffen borden zagen gebruikers waarden tot boven de 1,35 volt, en dat op een onderdeel dat continu onder spanning staat.

Welke borden het betreft

Vooral de modellen met een agressief standaardprofiel.

Het probleem speelt niet bij de hele serie. Het gaat om borden waarbij het standaardprofiel de SoC-spanning automatisch verhoogt zodra er een geheugenprofiel wordt ingeschakeld.

Systemen die altijd op fabrieksinstellingen hebben gedraaid, zonder EXPO, lopen daardoor veel minder risico. Juist wie zijn geheugen op de gekochte snelheid heeft gezet, zit in de risicogroep.

• Borden uit de B650- en X670-serie met een biosversie ouder dan 3.20.
• Systemen waarbij EXPO aan staat, omdat dat profiel de SoC-spanning verhoogt.
• Machines die sinds de bouw niet zijn bijgewerkt, wat de meeste zijn.
• De nieuwere X870-borden vallen buiten dit probleem.

Hoe je het zelf controleert

Twee minuten in de bios, of één regel in Windows.

Voordat je iets doet, is het handig om te weten of je überhaupt in de risicogroep zit. Dat kun je op twee manieren nagaan zonder iets te veranderen.

Start op en druk op Delete of F2 om in de bios te komen. Het versienummer staat op het eerste scherm, meestal rechtsboven. In Windows kun je hetzelfde opvragen met het commando wmic bios get smbiosbiosversion in de opdrachtprompt.

Wil je de spanning zelf zien, kijk dan in de bios bij de spanningsmonitor naar de waarde die als SoC of VDDSOC wordt aangeduid. Software als HWiNFO leest hem ook uit vanuit Windows.

Wat je nu moet doen

Bijwerken, ook als je nergens last van hebt.

Download de nieuwste bios van de productpagina van jouw specifieke bordmodel. Let daarbij op de revisie: fabrikanten voeren vaak meerdere versies van hetzelfde bord, en een bios van de verkeerde revisie kan het bord onbruikbaar maken.

Zet het bestand op een lege USB-stick, geformatteerd als FAT32, en werk bij via het menu in de bios zelf. Gebruik geen updatetool vanuit Windows; die is gevoeliger voor onderbrekingen.

Controleer daarna of de SoC-spanning onder de 1,3 volt blijft. Staat hij nog hoger, zet hem dan handmatig op 1,25 volt. Dat is ruim genoeg voor DDR5-6000 en het scheelt bovendien enkele graden.

• Zoek je exacte bordmodel op, inclusief revisienummer.
• Download de nieuwste bios en zet hem op een lege FAT32-stick.
• Werk bij via het menu in de bios, niet vanuit Windows.
• Zet daarna EXPO opnieuw aan en controleer de SoC-spanning.
• Draai een geheugentest van een uur om te bevestigen dat alles stabiel is.

Als het al mis is gegaan

Herkenbare symptomen, en wat je dan kunt doen.

De eerste tekenen zijn zelden dramatisch. Meestal begint het met een systeem dat niet meer wil opstarten met EXPO aan, terwijl dat maanden goed ging. Daarna volgen willekeurige crashes en geheugenfouten.

Herken je dat, zet dan eerst EXPO uit en kijk of het systeem stabiel wordt. Is dat zo, dan is de geheugencontroller aangetast maar de processor nog bruikbaar op standaardsnelheid.

Start hij helemaal niet meer op, wis dan de CMOS met de jumper of de knop op het bord. Dat zet alles terug naar fabriekswaarden en lost een mislukte instelling vrijwel altijd op. Helpt dat niet, dan is een garantieclaim de volgende stap.

Wat dit zegt over bios-updates in het algemeen

Een moederbord is geen apparaat dat je één keer instelt.

Veel mensen werken hun bios nooit bij nadat de pc eenmaal draait. Dat is begrijpelijk, want het voelt riskant, maar bij een platform dat nog in ontwikkeling is levert het meer risico op dan het voorkomt.

AM5 is daar een goed voorbeeld van. De socket bestaat inmiddels enkele jaren en heeft in die tijd meerdere processorgeneraties gezien, elk met eigen eisen aan spanningen en geheugenprofielen. Die correcties komen uitsluitend via de bios binnen.

Een praktische vuistregel: kijk twee keer per jaar of er een nieuwe versie is, en werk altijd bij voordat je een nieuwe processor plaatst. Lees de notities erbij; daar staat vrijwel altijd of het om een beveiligingscorrectie of alleen om ondersteuning voor nieuwe hardware gaat.

Waarom te veel spanning schade doet

Niet meteen, maar wel onomkeerbaar.

Een processor is opgebouwd uit structuren van enkele nanometers breed. Spanning duwt daar elektronen doorheen, en hoe hoger die spanning, hoe meer de structuur zelf te verduren krijgt. Bij de voorgeschreven waarde is dat verwaarloosbaar; daarboven versnelt het proces.

Het effect heet elektromigratie: metaal in de allerkleinste verbindingen verplaatst zich langzaam onder invloed van de stroom. Dat gaat maanden goed, tot er ergens een verbinding net te dun wordt. Dan begint het met een enkele fout in het geheugen en eindigt het met een processor die niet meer opstart.

Dat is ook waarom je niets merkt zolang het misgaat. Er is geen waarschuwing, geen temperatuurpiek, geen foutmelding. Het systeem draait gewoon, tot het dat op een dag niet meer doet.

Warmte versnelt het bovendien. Een processor die op 1,35 volt draait en daarbij warm wordt, slijt sneller dan dezelfde chip op dezelfde spanning in een goed gekoelde kast. Dat verklaart waarom niet iedereen met een getroffen bord problemen krijgt.

Wat EXPO precies met je bord doet

Een geheugenprofiel raakt meer dan alleen het geheugen.

EXPO is een profiel dat op het geheugen zelf is opgeslagen. Zet je het aan, dan leest het moederbord daar de snelheid en de timings uit en stelt die in. Dat deel is precies wat je verwacht.

Wat veel mensen niet weten, is dat een bord daarbij ook spanningen aanpast die niets met de reepjes te maken hebben. Om het geheugen op 6000 stabiel te krijgen, moet de geheugencontroller in de processor harder werken, en veel borden verhogen daarvoor automatisch de SoC-spanning.

Hoeveel ze verhogen, bepaalt de fabrikant. Sommige borden pakken een ruime marge om zeker te zijn dat elke combinatie werkt, en dat is precies waar dit probleem vandaan komt. Een ruime marge is veilig voor de stabiliteit en onveilig voor de levensduur.

Je kunt die waarde altijd handmatig overschrijven. Zoek in de bios naar VDDSOC of SoC Voltage, zet hem op 1,25 volt en test daarna een uur met een geheugentest. Blijft het stabiel, dan heb je het beste van twee werelden.

Hoe je veilig bijwerkt

De vijf punten waar het in de praktijk misgaat.

Een bios-update is op zichzelf niet riskant, maar er zijn een paar valkuilen die een bord onbruikbaar kunnen maken. Ze zijn allemaal te vermijden met een paar minuten voorbereiding.

• Controleer de revisie. Fabrikanten voeren meerdere versies van hetzelfde bord, en een bios van de verkeerde revisie maakt het bord onbruikbaar.
• Gebruik een lege stick in FAT32. Andere bestandssystemen worden door de bios vaak niet gelezen.
• Werk bij vanuit de bios zelf, niet vanuit Windows. Een achtergrondproces dat de update onderbreekt is de grootste oorzaak van mislukkingen.
• Sla geen versies over als de fabrikant dat expliciet verbiedt. Bij sommige borden moet je via een tussenversie.
• Zet de stroom er niet af tijdens het schrijven, ook niet als het scherm minutenlang zwart blijft.

Hoe je je systeem in de gaten houdt

Drie waarden die je een keer per maand bekijkt.

Na de update is het verstandig om af en toe te controleren of alles blijft zoals het hoort. Dat kost een paar minuten en je hebt er één programma voor nodig, bijvoorbeeld HWiNFO, dat alle sensoren van je bord uitleest.

Kijk naar drie dingen. De SoC-spanning moet onder de 1,3 volt blijven, ook onder belasting. De temperatuur van de processor mag onder volle last tegen de negentig graden lopen zonder dat dat schadelijk is, maar in rust hoort hij ruim onder de vijftig te zitten. En de geheugensnelheid moet overeenkomen met wat je gekocht hebt.

Loopt een van die drie uit de pas, dan weet je waar je moet kijken voordat er iets stukgaat. Dat is aanzienlijk prettiger dan achteraf vaststellen dat een instelling maandenlang verkeerd stond.

• SoC-spanning onder 1,3 volt, ook tijdens een geheugentest.
• Processortemperatuur in rust ruim onder de vijftig graden.
• Geheugensnelheid gelijk aan wat op de verpakking staat.
• Geen fouten in de Windows-gebeurtenislogboeken over WHEA of geheugen.

Wat je doet bij een garantieclaim

Bewijs verzamelen voordat je belt.

Is je processor daadwerkelijk beschadigd geraakt, dan is dat een garantiezaak. AMD hanteert drie jaar fabrieksgarantie op processors die je los koopt, en die loopt los van de garantie van je winkel.

Verzamel eerst bewijs. Maak schermafbeeldingen van de foutmeldingen, noteer welke biosversie erop stond en welke spanningen je hebt gemeten. Een claim met concrete waarden wordt sneller behandeld dan een melding dat het niet meer werkt.

Meld het daarna schriftelijk bij je winkel, niet telefonisch. Je hebt dan een spoor, en de winkel is je eerste aanspreekpunt op grond van de wettelijke garantie. Komt daar niets uit, dan kun je rechtstreeks bij AMD terecht met je aankoopbewijs.