Hoeveel werkgeheugen heb je nodig?

Het korte antwoord

16 GB kan nog, 32 GB is de rustiger keuze.

Voor het spel zelf is 16 GB in vrijwel alle titels nog steeds genoeg. Het knelt pas als er iets naast draait, en dat is bij de meeste mensen precies wat er gebeurt.

Met een browser vol tabbladen, Discord en een opnameprogramma erbij zit je snel tegen de grens aan. Windows begint dan te wisselen met de schijf, en dat merk je als korte haperingen die je ten onrechte aan je videokaart wijt.

Bouw je nu nieuw, dan is 32 GB het verstandige startpunt. Het prijsverschil met 16 GB is de laatste maanden geslonken tot ongeveer vijftig euro, en dat verdien je terug op de eerste dag dat je gaat streamen of monteren.

Zo meet je het na

Gokken hoeft niet; je kunt het gewoon aflezen.

Voordat je geld uitgeeft, kun je in vijf minuten vaststellen of je er werkelijk tegenaan loopt. Windows houdt alles bij; je moet alleen weten waar je moet kijken.

Belangrijk is dat je meet tijdens echt gebruik, niet op een leeg bureaublad. Speel een uur zoals je normaal speelt, met alles open wat je normaal openhebt, en kijk daarna pas.

• Open Taakbeheer met Ctrl+Shift+Escape en ga naar het tabblad Prestaties.
• Klik op Geheugen en let op twee getallen: In gebruik en Toegewezen.
• Speel een uur zoals je normaal doet, inclusief browser, Discord en muziek.
• Zit In gebruik structureel boven tachtig procent, dan levert meer geheugen je direct iets op.
• Loopt Toegewezen ver boven je fysieke geheugen, dan wisselt Windows al met je schijf.

Wanneer 16 GB gaat knellen

Niet het spel, maar alles eromheen is meestal de oorzaak.

Een modern spel gebruikt zelden meer dan 10 GB. Windows zelf neemt er ongeveer 4 GB van, en dan is er van 16 GB weinig over voor de rest. Dat is precies waarom mensen met 16 GB klagen over haperingen terwijl hun videokaart ruim voldoet.

De grootste verbruikers zijn zelden waar je ze zoekt. Een browser met dertig tabbladen kan gemakkelijk 4 GB innemen. Een spelclient die op de achtergrond draait doet daar nog eens een halve gigabyte bovenop, en een opnameprogramma houdt een buffer aan die met de kwaliteit meegroeit.

Het gevolg is niet dat je pc crasht. Windows verplaatst dan geheugen naar je schijf, en dat werkt, maar het is honderden malen trager. Je merkt het als een halve seconde bevriezing op het moment dat je alt-tabt of een nieuw gebied in loopt.

Snelheid en timings

Het getal op de doos is minder belangrijk dan of je het aanzet.

Geheugen heeft twee cijfers die ertoe doen: de snelheid in MT per seconde en de latency, aangeduid met CL. Hogere snelheid betekent meer gegevens per seconde, lagere latency betekent minder wachttijd voordat die gegevens komen. Je hebt allebei nodig, en ze werken tegen elkaar in.

Op AM5 is DDR5-6000 met CL30 het punt waar prijs en prestatie het gunstigst uitkomen. Daarboven loopt de geheugencontroller van de processor uit de pas, en dan levert sneller geheugen in de praktijk niets meer op. Op de nieuwere Intel-platforms kun je iets hoger gaan voordat het afvlakt.

Belangrijker dan het getal is dat je het profiel ook daadwerkelijk inschakelt. Geheugen dat als 6000 verkocht wordt, draait zonder EXPO of XMP op 4800. Dat is geen kleine afwijking: in processorzware titels scheelt dat vijf tot tien procent in je laagste frames.

Twee reepjes of vier

Twee. Bijna altijd twee.

Moderne processors praten via twee kanalen met het geheugen. Zet je één reepje, dan gebruik je er maar één en halveer je je bandbreedte. Eén reepje van 32 GB is daarom merkbaar trager dan twee van 16 GB, ook al staat er hetzelfde totaal.

Vier reepjes klinkt logisch als je wilt uitbreiden, maar het belast de geheugencontroller zwaarder. In de praktijk moet je dan vaak een stap terug in snelheid om het systeem stabiel te krijgen, en dan ben je per saldo slechter uit.

Koop daarom meteen de hoeveelheid die je nodig denkt te hebben, in een set van twee die als set is verkocht. Die combinatie is door de fabrikant samen getest; losse reepjes zijn dat niet.

• Eén reepje. Halve bandbreedte, alleen als noodoplossing.
• Twee reepjes. De standaard, en de snelste configuratie op vrijwel elk platform.
• Vier reepjes. Werkt, maar kost je vaak snelheid en soms stabiliteit.
• Losse reepjes bijprikken. Vaak niet stabiel op de snelheid waar je voor betaalde.

DDR4 of DDR5

Je moederbord beslist dit voor je.

DDR4 en DDR5 hebben een andere inkeping en passen fysiek niet in elkaars slot. Een moederbord ondersteunt of het een of het ander, nooit allebei. Voordat je geheugen bestelt, kijk je dus eerst welk type je bord aankan.

Bouw je nieuw op AM5 of op een recent Intel-platform, dan is DDR5 de enige optie en is dat ook prima. De prijzen zijn de afgelopen maanden fors gezakt en het snelheidsvoordeel is inmiddels reëel.

Zit je nog op AM4 of een ouder Intel-bord, dan is DDR4 upgraden vaak de goedkoopste manier om er nog een paar jaar bij te krijgen. Van 16 naar 32 GB DDR4 kost weinig, en dat is een betere besteding dan een half platform vernieuwen.

Veelgemaakte fouten

Vier dingen die regelmatig misgaan bij het bouwen.

Geheugen is het onderdeel waarbij de meeste eerste builds vastlopen, en bijna altijd om dezelfde redenen. Ze zijn alle vier in een paar minuten te voorkomen.

• De verkeerde sloten. In vrijwel elk bord horen twee reepjes in slot twee en vier, geteld vanaf de processor. Staat het anders in je handleiding, dan geldt de handleiding.
• Het profiel vergeten. Zonder EXPO of XMP draait alles op de trage standaardwaarde.
• Merken mengen. Het werkt vaak, maar je valt terug op de traagste van de twee en soms start het systeem niet op.
• Te veel tegelijk. Vier reepjes op hoge snelheid is de combinatie waar het het vaakst misgaat.

Wat werkgeheugen precies doet

De werkbank tussen je schijf en je processor.

Alles wat je computer op dit moment gebruikt, staat in het werkgeheugen. Je besturingssysteem, elk geopend programma, de wereld van het spel dat je speelt: het wordt vanaf je schijf ingeladen en daarna vanuit het geheugen bediend.

Dat is nodig omdat geheugen honderden malen sneller is dan zelfs een snelle NVMe-schijf. Een processor die telkens op de schijf zou moeten wachten, zou het grootste deel van de tijd stilstaan.

Zodra het geheugen vol raakt, verplaatst Windows de minst gebruikte delen terug naar de schijf. Dat heet wisselbestand, en het werkt: je pc crasht niet. Maar elke keer dat zo'n stuk terug moet, wacht je op die trage schijf, en dat voel je als een korte bevriezing.

Meer geheugen maakt je computer dus niet sneller in absolute zin. Het voorkomt dat hij langzamer wordt op de momenten dat het druk is, en dat is precies waar het gevoel van een vlotte machine vandaan komt.

Waar het geheugen naartoe gaat

Vier verbruikers die mensen onderschatten.

Als mensen hun geheugengebruik voor het eerst bekijken, is de eerste reactie meestal verbazing. Het spel dat draait, blijkt zelden de grootste post te zijn.

• Windows zelf. Reken op ongeveer 4 GB voordat je iets hebt geopend, inclusief achtergronddiensten en beveiliging.
• Je browser. Elk tabblad is een eigen proces; dertig tabbladen kan gemakkelijk 4 GB kosten.
• Spelclients. Steam, Epic en vergelijkbare programma's draaien op de achtergrond en controleren voortdurend op updates.
• Opnamesoftware. Die houdt een buffer aan die met de ingestelde kwaliteit meegroeit, tot enkele gigabytes.

Werkgeheugen en videogeheugen zijn niet hetzelfde

Twee verschillende dingen die vaak door elkaar lopen.

Je videokaart heeft zijn eigen geheugen aan boord, en dat staat volledig los van de reepjes op je moederbord. Het ene aanvullen helpt niet tegen een tekort aan het andere.

Videogeheugen bevat de texturen, modellen en beeldbuffers waar de kaart mee werkt. Komt dat tekort, dan moet de kaart gegevens ophalen uit het gewone werkgeheugen, en dat gaat over een verbinding die veel trager is dan zijn eigen geheugen.

Werkgeheugen bevat alles wat de processor bijhoudt: de spelwereld, de logica, je andere programma's. Komt dat tekort, dan wisselt Windows met je schijf.

Beide tekorten geven vergelijkbare symptomen, namelijk haperingen bij het inladen van nieuwe gebieden. Het onderscheid maak je met een overlay die allebei de waarden toont, want de oplossing is in het ene geval vijftig euro en in het andere geval een nieuwe videokaart.

Geheugen in een laptop

Soms te vervangen, steeds vaker niet.

Bij een desktop is geheugen altijd te vervangen. Bij laptops ligt dat anders: fabrikanten solderen het geheugen steeds vaker vast op de printplaat, omdat dat ruimte bespaart en hogere snelheden mogelijk maakt.

Dat betekent dat de keuze die je bij aanschaf maakt, definitief is. Koop je een laptop met 16 GB gesoldeerd geheugen, dan blijft dat 16 GB zolang je hem hebt. Zit er een normaal slot in, dan kun je later voor vijftig euro naar 32 GB.

Controleer dat dus vóór je bestelt. In de specificaties staat het meestal als soldered of onboard vermeld, en anders is het in de servicehandleiding van het model terug te vinden. Bij twijfel is een model met minstens één vrij slot de veiligere keuze.